Podczas wykładania języka rosyjskiego uczniom i studentom ukraińskim, języków rosyjskiego i ukraińskiego studentom polskim, języka polskiego studentom ukraińskim systemowo powstawała sytuacja, w której przyswojenie gramatycznych form języka, co studiuje się, w słowach oczywiście podobnych do języka ojczystego wymagało na pierwszy rzut oka mechanicznego zapamiętywania
Chodziło, naprzykład, o tym dlaczego w języku polskim w słowie „biały” musi być napisana litera „a”, chociaż w języku ojczystym (rosyjskim) w prawie podobnym z punktu widzenia brzmienia słowie widzimy literę „e” (белый) , z koleji w języku ukraińskim – literę „i”(білий). I to wygląda prawie regułą, ponieważ powtarza się regularnie w słowach „las”, „blady”, „wiadro” „chleb”, „wiara”, „lato” et cetera.
Przypomina to historię z opanowaniem reguły użytku litery «ѣ»[ě] w przedrewolucyjnej rosyjskiej ortografii, skasowanej reformą 1918 roku, kiedy omal nie jedynym dla ucznów wyjściem było zapamiętywanie tak zwanych «wierszy mnemonicznych»:
Бѣлый, блѣдный, бѣдный бѣсъ
Убѣжалъ голодный въ лѣсъ.
Лѣшимъ по лѣсу онъ бѣгалъ,
Рѣдькой съ хрѣномъ пообѣдалъ
И за горькій тотъ обѣдъ
Далъ обѣтъ надѣлать бѣдъ.
Вѣдай, братъ, что клѣть и клѣтка,
Рѣшето, рѣшетка, сѣтка,
Вѣжа и желѣзо съ ять, —
Такъ и надобно писать.
ponieważ alternatywą temu było zapamiętywanie kilku dziesiątków reguł z kilku dziesiątkami wyjątków.
Podczas gdy dla prawidłowego użytku litery „ѣ” uczniowi rosyjskiemu dosyć było znać język ukraiński lub polski, ponieważ w tych wypadkach, kiedy on nie wiedział, co pisać w słowie „белый” [biełyj]: „е” czy ” yat’”, wystarczy wspomnieć, że w ukraińskim to słowo pisze się „білий” [biłyj], a w polskim – „biały”, więc, w rosyjskim obowiązkowo powinien być „yat’” [бѣлый]. Chociaż «yat’» jako fonem praktycznie zniknął ze wszystkich współczesnych języków i dialektów słowiańskich.
Bo ta litera jest pochodzenia starocerkiewnosłowiańskiego, języka chrześciańskich tekstów obrzędu wschodniego, pożniej nazwanych prawosławnymi. Ten język, zapisany literami cyrylicznymi lub ewentualnie glagolicznymi, wymyślonymi prez Cyryla i Metodego, w odróżnieniu od innych biblijnych języków liturgicznych – lacińskiego oraz hebrajskiego, nigdy nie był językiem żywym. Nikt nigdy w tym języku nie mówił. Bliskim morfologicznie oraz składniowo był język staroruski w którym mówili w dawnych ziemiach ruskich: Kijowie oraz Nowgorodzie, Czernihowie oraz Chełmie.
Toż przy studiowaniu języków, co spowiadają morfologiczną zasadę pisowni (a do takich i odnoszą się języki rosyjski, ukraiński i polski) w odróżnieniu od języków, gdzie dominującą albo nawet absolutną jest zasada fonetyczna (białoruski, serbski, gruziński), metodologicznie i metodycznie istotną jest, na mój pogląd, ewidencja tak zwanego «czynnika yat’», czyli – koniecznego włączenia do aktualnego synchronistycznego modelu języka komponentu diachronicznego, który może wnieść należną cegiełkę racjonalnego tłumaczenia «dziwnych rzeczy» cudzej gramatyki, co studiuje się. I ta cegiełka może wytłumaczyć – jak to było kiedyś.
I to, moim zdaniem, działa w obie strony: zarówno dla etnicznych Ukraińców, jak i Rosjan uczących się języka polskiego, tak i dla Polaków. Po pierwsze – dlatego że są różne dialekty i gwary języka polskiego i każdy Polak mówi dialektem swojej miejscowości, a nawiet Prezydent kraju mówi „Nie chcem ale muszem”. A po drugie dlatego że istnieje w gramatyce polskiej takie zjawisko jako alternacja: miasto – ale miejscowy, biały – ale biel. I wytłumaczyć to racjonalnie się nie da. Tylko historycznie.
Oczywiście że ani litery „ѣ”, ani fonemu ktory był lub nadal jest w językach rosyjskim, ukraińskim, bułgarskim, serbskim, czarnogórskim, bośniackim oraz nawiet w wersji cyrylicznej języka rumuńskiego, w języku polskim niema. A jednak istnieje pewna pozycja fonetyczna oraz wspólne praindoeuropejskie pochodzenie tej pozycji dla większości języków słowiańskich w tym – polskiego i czeskiego.
„Czynnik ѣ” może być uniwersalizowany jako znacznik i symbol pomysłu połączenia stanu współczesnego języka i historii tego ż fenomenu, oraz jako idea językoznawstwa porównawczego.
Na przyklad podobną rolę w metodyce może zagrać jeszcze jedna litera, która wypadła z obiegu w ortografii rosyjskiej: «jus», których było aż dwie wersje – mały «ѧ» i duży «ѫ», które w przybliżeniu odpowiadają we współczesnym języku literom polskim «ę» i «ą», czyli «e» i «о» nosowe, jakie znikły w językach rosyjskim i ukraińskim, a dokładnie – co przetworzyło się w analogicznych pozycjach do dźwięku [u] („dąb” – «дуб») albo [a] («pięć» – «пять» – «п’ять»).
Nawet dla rodzimych użytkowników języka polskiego trafiają się nie lada problemy. Zasady używania kombinacji liter «rz» [ж] w słowach «brzeg, przyjażń, morze» («берег», «дружба [приязнь]», «море») są nie zawsze przezroczyste, w przeciwieństwie do litery «ż» [ж] «może» («может»). Trzeba pamiętać że
Rz piszemy jeśli wymienia się na „r” w innych formach tego samego wyrazu lub w wyrazach pokrewnych np. pierzemy – piorę, tworzyć – twórca. Rz piszemy po spółgłoskach p,b,t,d,k,g,ch,j,w np. przeszłość, brzydki, trzask, drzewo, grzyb. Rz piszemy w zakończeniach: – mierz, – mistrz np., kątomierz, zegarmistrz.
I to jeszcze nie koniec, bo są WYJĄTKI: pszczoła, kształt, pszenica, bukszpan, wszyscy, wszędzie, Pszczyna.
I zaczynasz rozumieć niemieckiego oficera ze znanej komedii filmowej, który nie potrafil zapisać proste polskie imię i nazwisko: Grzegorz Brzęczyszczykiewicz.
Natomiast znając język powiedzmy ukraiński lub rosyjski – my już wiemy że „przeszłość” dlatego że „прошлый”, a „brzydki” – dlatego że „бридкий” I po koleji: „тріск”, „дерево”, “гриб’. A Grzegorz dlatego żeГригорій. A wyjątki w ogule tracą sens, bo tam niema i nie było „r”.
Również dla wielu osób trudno jest odróżnić literę «u» [y] od litery «ó» [y], z których jedną jest historyczne «u» („trudno”), a drugą jest historyczne «o» («słów» – dopełniacz liczba mnoga od «słowo»).
Przedmioty cyklu historycznolingwistycznego, które są oczywiście konieczne dla studentów fachów filologicznych (gramatyka historyczna, fonetyka historyczna), rozstawiają takie i podobne do ich sytuacje na naukowo- i metodycznie uzasadnione miejsca, nie są obowiązkowe dla ubiegających się o edukację profilu niefilologicznego, toż gwałtowne dla ich historyczne ekskursy do knieji lingwistycznej archaiki powinny, moim zdaniem, być racjonalnie uzasadnione.
Literatura
- Белосоколов А.П. Буква Ѣ: руководство к употреблению этой буквы в письме (со списком слов). — СПб.: тип. Х. Гинце, 1847.
- Буква Ять. Сайт филологического факультета МГУ. Архів оригіналу за 13 серпня 2020.
- Буква Ѣ и знаки препинания: Руководство к употреблению буквы Ѣ и знаков препинания (со списком слов). — СПб.: тип Ю. Штауфа, 1858.
- Булич С. К. Ять //Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. СПб., 1890—1907.
- Глущенко В. А. Ять // Українська мова. Енциклопедія. Київ, 2002.
- Григорьева Т.Н. Старая орфография в новое время. Архів оригіналуза 1 квітня 2017.
- Етимологічний словник української мови: в 7 т. К.: Наукова думка, 1985.
- Иванова Т.А.. Старославянский язык. Учебник. С.-П.: Авалон, Азбука-классика, 2005.
- Павленко Л. П. Історична граматика української мови: навч. посіб. для студ. вищ. навч. закл/ Лариса Петрівна Павленко. Луцьк: Волин. нац. ун-т ім. Лесі Українки, 2010.
- Поликарпов Ф. Технологіа. Искусство грамматики. Издание и исследование Е.Бабаевой. СПб, ИНА-Пресс, 2000.
- Русская грамматика Александра Востокова: по начертанію его же сокращенной Грамматики вполне изложенная, СПб, 1831.
- Филин Ф.П. Происхождение русского, украинского и белорусского языков. М.: КомКнига, 2006.
- Шевельов Юрій. Історична фонологія української мови. Харків: «Акта», 2002.